Seyidova Zenfira Sərvər qızı,
Naxçıvan Dövlət Universitetinin
Tarix-filologiya fakültəsinin baş müəllimi
-------------------------------------------
Hər il 18 may tarixi dünya miqyasında Beynəlxalq Muzeylər Günü kimi qeyd olunur. Bu əlamətdar gün təkcə muzey işçilərinin peşə bayramı deyil, həm də cəmiyyətin öz tarixinə, mədəni yaddaşına, milli-mənəvi sərvətlərinə və bəşəri irsə münasibətinin ifadəsidir. Muzeylər hər bir xalqın keçdiyi tarixi yolun, yaratdığı maddi və mənəvi dəyərlərin, yaşatdığı ənənələrin, formalaşdırdığı dünyagörüşünün canlı daşıyıcılarıdır. Ona görə də Beynəlxalq Muzeylər Günü sadəcə təqvimdə qeyd olunan bir gün kimi deyil, milli yaddaşın, tarixi varisliyin və mədəni özünüdərkin ön plana çıxdığı xüsusi ictimai hadisə kimi dəyərləndirilməlidir.
Muzey anlayışı ilk baxışda bəzən yalnız qədim əşyaların saxlandığı və nümayiş etdirildiyi məkan təsiri bağışlasa da, əslində onun mahiyyəti bundan qat-qat genişdir. Muzey xalqın keçmişini özündə cəmləşdirən, zamanın sınaqlarından çıxaraq bu günümüzə gəlib çatan irsi qoruyan, tədqiq edən, təbliğ edən və gələcək nəsillərə ötürən mühüm mədəniyyət ocağıdır. Burada hər bir eksponat sadəcə əşya deyil, bir dövrün nəfəsi, bir insan taleyinin izi, bir cəmiyyətin düşüncə tərzinin ifadəsi, bir xalqın tarixə həkk olunmuş yaddaşıdır. Muzeylər həmin yaddaşı səssiz, lakin olduqca təsirli dillə danışdıran məkanlardır.
Məhz buna görə muzeyə daxil olan insan yalnız vitrindəki əşyalara baxmır, o, əslində zamanla qarşılaşır. Bir daş əmək aləti, qədim saxsı qab, köhnə xalça nümunəsi, tarixi sənəd, əlyazma, məişət əşyası, silah, bədii əsər və ya arxeoloji tapıntı keçmiş haqqında onlarla kitabın verə bilmədiyi təəssüratı bir anda yarada bilir. Muzeylərin insan ruhuna və düşüncəsinə təsir gücü də elə bundan irəli gəlir. Onlar keçmişi quru məlumat şəklində təqdim etmir, onu duyulan, düşünülən və hiss edilən həqiqətə çevirir. Bu baxımdan muzeylər yalnız tarixi məlumat mənbəyi deyil, həm də milli şüurun, estetik zövqün və vətəndaşlıq məsuliyyətinin formalaşdığı mühüm mənəvi məkandır.
Beynəlxalq Muzeylər Günü bizi bir daha bu həqiqət üzərində düşünməyə çağırır ki, muzeylərsiz toplumun mədəni yaddaşı natamam qalır. Tarixini qorumayan xalq gələcəyini də inamla qura bilmir. Çünki milli varlığın ən möhkəm dayaqlarından biri tarixi özünüdərkdir. Həmin özünüdərk isə yalnız kitab səhifələrində deyil, gözlə görülən, əllə yaradılan, nəsillərdən-nəsillərə ötürülən mədəniyyət nümunələrində daha aydın ifadə olunur. Muzeylər bu baxımdan bir xalqın kimliyini qoruyan mənəvi qala rolunu oynayır. Onlar milli-mənəvi dəyərlərin qorunub saxlanılmasına, gənc nəslin tarixə və mədəniyyətə bağlı ruhda yetişməsinə, ictimai şüurda vətənə mənsubiyyət hissinin güclənməsinə mühüm təsir göstərir.
Bu gün dünyada baş verən sürətli dəyişikliklər, qloballaşma meyilləri, texnoloji yeniliklər, informasiya bolluğu və müxtəlif mədəni təsirlər fonunda muzeylərin rolu daha da artmışdır. Əvvəllər muzey daha çox qoruyucu və sərgiləyici məkan kimi qəbul edilirdisə, indi o, həm də maarifləndirici, tərbiyəedici, tədqiqat aparan, ictimai dialoq yaradan və mədəni inteqrasiyanı gücləndirən təsisat kimi çıxış edir. Müasir muzey artıq cəmiyyətdən təcrid olunmuş, səssiz və yalnız keçmişə baxan bir müəssisə deyil. Əksinə, o, bu günün insanı ilə danışan, müasir problemlərə tarixi kontekstdə işıq salan, müxtəlif yaş qruplarını və sosial təbəqələri bir araya gətirən canlı ictimai platformadır.
Xüsusilə uşaqlar və gənclər üçün muzeylərin əhəmiyyəti əvəzsizdir. Kitabdan oxunan hadisə ilə muzeydə canlı şəkildə müşahidə edilən tarix arasında böyük fərq vardır. Şagird və tələbələr üçün muzeylər keçmişi daha aydın dərk etmək, maddi mədəniyyət nümunələri əsasında tarixi təfəkkürü formalaşdırmaq, milli irsə hörmət və maraq yaratmaq baxımından mühüm tədris mühitidir. Təhsil ilə muzeyin əlaqəsi nə qədər sıx olarsa, gənc nəslin dünyagörüşü də bir o qədər zəngin və əsaslı olar. Çünki muzey insanı sadəcə məlumatlandırmır, onu düşündürür, müqayisə aparmağa sövq edir, dəyərləndirmə bacarığını gücləndirir. Bu isə maariflənmənin ən mühüm göstəricilərindən biridir.
Muzeylərin başqa bir böyük missiyası isə mədəni irsin qorunması ilə bağlıdır. Tarix yalnız döyüşlərdən, hökmdarlardan və rəsmi hadisələrdən ibarət deyil. Tarix xalqın gündəlik yaşayış tərzində, əl əməyində, sənətində, geyimində, məişətində, adət-ənənəsində, dini və mənəvi həyatında da yaşayır. Muzeylər bu çoxqatlı tarixi bütün incəlikləri ilə qoruyur və nümayiş etdirir. Bu mənada muzey bir xalqın yalnız siyasi tarixini deyil, onun ruh tarixini, mədəni həyatını, yaradıcı təfəkkürünü, mənəvi dərinliyini də yaşadır. Məhz buna görə muzeylərə münasibət yalnız mədəniyyət sahəsinin bir istiqaməti kimi deyil, milli təhlükəsizliyin mənəvi dayaqlarından biri kimi formalaşmalıdır.
Xalqın tarixi və mədəni irsi nə qədər zəngin olarsa, onun muzey işi də bir o qədər məsuliyyətli və əhatəli olur. Azərbaycan xalqı çoxəsrlik dövlətçilik ənənələrinə, zəngin mədəniyyətə, dərin mənəvi dəyərlərə malik bir xalqdır. Bu torpaqda yaranmış mədəniyyət nümunələri, memarlıq abidələri, qədim yaşayış məskənləri, sənət və sənətkarlıq örnəkləri, etnoqrafik irs, folklor və ədəbiyyat materialları, görkəmli şəxsiyyətlərin həyatı və fəaliyyəti ilə bağlı sənədlər xalqımızın nə qədər zəngin tarixə sahib olduğunu göstərir. Muzeylər bütün bunların bir sistem daxilində qorunmasına, öyrənilməsinə və təbliğinə şərait yaradır. Bu mənada ölkəmizdə muzey işinin inkişafı təkcə mədəniyyətin deyil, həm də milli özünüdərkin inkişafı deməkdir.
Bu gün muzeylər qarşısında duran vəzifələr də xeyli genişlənmişdir. Eksponatların toplanması və qorunması ilə yanaşı, onların elmi təsnifatı, bərpası, rəqəmsallaşdırılması, ictimaiyyətə daha səmərəli təqdim olunması, ekspozisiyaların müasir yanaşmalar əsasında qurulması, interaktiv vasitələrdən istifadə, ziyarətçilərlə kommunikasiya kanallarının gücləndirilməsi mühüm məsələlərdəndir. Müasir insan yalnız baxmaq deyil, həm də anlamaq, iştirak etmək, müqayisə aparmaq, sual vermək, cavab tapmaq istəyir. Buna görə də muzey işində yenilənmə, çeviklik və müasir təqdimat üsulları artıq zərurətə çevrilmişdir. Lakin bu yenilik axtarışı heç vaxt muzeyin əsas mahiyyətini – orijinallığın, həqiqiliyin və tarixi autentikliyin qorunmasını arxa plana keçirməməlidir.
Beynəlxalq Muzeylər Gününün önə çıxardığı əsas məsələlərdən biri də cəmiyyətin muzeylərə münasibətidir. Təəssüf ki, bəzən muzeylər yalnız rəsmi tədbirlər zamanı yada düşür, gündəlik mədəni həyatın mərkəzində isə yetərincə görünmür. Halbuki muzey mədəniyyətə marağı olanların deyil, bütövlükdə cəmiyyətin ünvanı olmalıdır. Ailəlikcə muzeyə getmək, uşaqlarda kiçik yaşlardan mədəni irsə maraq yaratmaq, tələbələri və gəncləri muzey mühitinə cəlb etmək, kütləvi informasiya vasitələrində muzeylər haqqında maarifləndirici materialların sayını artırmaq olduqca vacibdir. Çünki muzeyə gedən insan yalnız bir sərgiyə baxmır, öz tarixini tanıyır, öz kökünü dərk edir, özünü daha geniş mənəvi coğrafiyanın daşıyıcısı kimi hiss edir.
Muzeylərin cəmiyyət üçün əhəmiyyətini bir də onun birləşdirici gücündə görmək mümkündür. Tarix boyu müxtəlif xalqlar, mədəniyyətlər, dillər və inanclar bir-biri ilə təmasda olub, qarşılıqlı təsir göstərib. Muzeylər həmin qarşılıqlı əlaqələri faktlar, sənədlər, əşyalar və bədii nümunələr vasitəsilə nümayiş etdirərək insanları ortaq mədəni dəyərlər ətrafında birləşdirir. Bu gün dünyada qarşıdurmaların, mənəvi aşınmanın, yadlaşmanın artdığı bir dövrdə muzeylər dialoqun, anlaşmanın, hörmətin və mədəni əməkdaşlığın mühüm vasitəsinə çevrilir. Muzeylər insanlara xatırladır ki, tarix yalnız ayrılıqların deyil, həm də qovuşmaların tarixidir; mədəniyyət yalnız fərqlilik deyil, eyni zamanda ortaq dəyərlər platformasıdır.
Publisistik baxımdan muzeylər haqqında danışarkən bir mühüm məqama da toxunmaq lazımdır: muzey sükutun danışdığı yerdir. Orada yüksək səs, gurultu, tələskənlik yoxdur. Lakin həmin səssizliyin içində bütöv bir xalqın taleyi, yaratdığı dəyərlər, keçdiyi ağrılı və şərəfli yol yaşayır. Muzeyin sakit zallarında gəzərkən insan bir həqiqəti daha dərindən anlayır: zaman keçir, nəsillər dəyişir, ictimai quruluşlar yenilənir, amma xalqın yaratdığı həqiqi dəyərlər yaşayır və yeni nəsillərə yol göstərir. Elə buna görə də muzeylər keçmişin arxivi deyil, gələcəyin də mənəvi bünövrəsidir.
Muzeylər həm də vətənpərvərlik hissinin dərinləşməsində mühüm əhəmiyyət daşıyır. Vətənə sevgi yalnız şüarlarla deyil, onu tanımaqla, onun tarixini bilmək, mədəniyyətini dərk etmək, qorumaq və yaşatmaqla formalaşır. Muzeydə nümayiş etdirilən hər bir eksponat vətən anlayışını konkretləşdirir, onu duyulan həqiqətə çevirir. Gənc insan öz xalqının nə qədər zəngin irsə malik olduğunu gördükcə, onda mənsubiyyət hissi, qürur duyğusu və məsuliyyət hissi daha da güclənir. Bu baxımdan muzeylər milli tərbiyənin təbii və təsirli ocaqlarından biridir.
Beynəlxalq Muzeylər Günü münasibətilə ən mühüm çağırışlardan biri də budur ki, muzey işi təkcə bu sahədə çalışan mütəxəssislərin deyil, bütövlükdə cəmiyyətin ortaq məsuliyyətidir. Tarixi irsin qorunması, mədəniyyət nümunələrinin toplanması, bərpası və gələcək nəsillərə çatdırılması yalnız rəsmi qurumların üzərinə düşən vəzifə kimi qəbul edilməməlidir. Hər bir vətəndaş yaşadığı məkanın tarixinə, mədəni dəyərlərinə, qədim sənət nümunələrinə, ailə yaddaşında qorunan sənədlərə, fotoşəkillərə, məişət nümunələrinə diqqətlə yanaşmalı, onların qorunmasının əhəmiyyətini anlamalıdır. Böyük tarix çox vaxt kiçik yaddaşlardan başlayır. Muzeylər də həmin yaddaşların toplanıb milli sərvətə çevrildiyi müqəddəs ünvanlardır.
Bu gün muzeylərə yalnız keçmişin evi kimi baxmaq düzgün olmaz. Muzeylər həm də sabahın mədəni düşüncəsini formalaşdıran məktəbdir. Burada tarix, sənət, elm, estetik tərbiyə, vətəndaşlıq mövqeyi və mənəvi məsuliyyət bir-biri ilə qovuşur. Muzeylər cəmiyyətin mədəni səviyyəsinin göstəricisidir. Hansı cəmiyyət öz muzeyinə yüksək dəyər verirsə, o cəmiyyət öz tarixinə, mədəniyyətinə və gələcəyinə də ciddi yanaşır.
18 may – Beynəlxalq Muzeylər Günü bizə bir daha xatırladır ki, muzeylər yalnız daş divarlar və şüşə vitrinlərdən ibarət deyil. Onlar xalqın ruhunu, yaddaşını, kimliyini, həyat tərzini, yaradıcılıq qüdrətini və zamanla sınaqdan çıxmış mənəvi gücünü yaşadan əvəzsiz mədəniyyət ocaqlarıdır. Muzeyə hörmət keçmişə hörmətdir. Keçmişə hörmət isə gələcəyə məsuliyyət deməkdir. Bu mənada muzeyləri qorumaq, yaşatmaq, inkişaf etdirmək və cəmiyyətin gündəlik mədəni həyatının ayrılmaz hissəsinə çevirmək hər birimizin mənəvi borcudur.
Beynəlxalq Muzeylər Günü münasibətilə muzey sahəsində çalışan bütün əməkdaşları, tədqiqatçıları, bərpaçıları, tarixçiləri, sənətşünasları və mədəni irsin keşiyində dayanan hər kəsi təbrik edir, hər birimizi muzeylərə daha böyük həssaslıq, diqqət və məhəbbətlə yanaşmağa çağırırıq. Çünki muzeylər keçmişin səsini bu günə, bu günün düşüncəsini isə gələcəyə daşıyan ən etibarlı mənəvi körpülərdir.
