Oyunlar həyatımızın müxtəlif mərhələlərində bizi müşayiət edir. Uşaqlıqda əyləncə vasitəsi kimi başladığımız oyunların bir qismi zaman keçdikcə hobbi, bəziləri isə həyat tərzinə çevrilir. Lakin bütün oyunları eyni kateqoriyaya aid etmək mümkün deyil. Xüsusilə pul və təsadüf üzərində qurulan şans oyunları məsələsində söhbət sadəcə əyləncədən getmir. Burada artıq insan psixologiyası, maliyyə davranışı və asılılıq riski kimi məsələlər də gündəmə gəlir.
Bu məsələni gündəmə gətirən konkret müşahidəm isə Bakı metrosunun “Koroğlu” stansiyasının park tərəfdə yerləşən girişində qarşılaşdığım mənzərə oldu. Metroya daxil olarkən qısa məsafə daxilində “Azərlotereya”nın bir neçə satış nöqtəsi ilə rastlaşdım. Onlardan birinin isə demək olar ki, metro girişinin qarşısında fəaliyyət göstərməsi diqqətimi xüsusilə çəkdi. Təbii ki, insanın bəxtini sınamaq istəyi yeni məsələ deyil. Lotereya dünyanın müxtəlif ölkələrində qanuni formada təşkil edilən və dövlət tərəfindən tənzimlənən oyun növlərindən biridir. Azərbaycanda da qanuni lotereyaların keçirilməsi ayrıca hüquqi çərçivə ilə tənzimlənir. Qanunvericilik qanuni lotereyanı qumar oyunundan fərqləndirir. Azərbaycan qanunvericiliyində təsadüfdən asılı uduşların nəzərdə tutulduğu qanuni lotereyalar qumar oyunları ilə bağlı inzibati və cinayət məsuliyyəti yaradan fəaliyyətlərdən istisna edilir. Deməli, burada söhbət “Poz-Qazan”ın hüquqi statusunu özbaşına müəyyən etməkdən getmir. Əsas sual tamam başqadır: qanuni olan hər bir fəaliyyətin ictimai məkanda mümkün qədər geniş və görünən formada təqdim edilməsi cəmiyyət baxımından nə dərəcədə məqsədəuyğundur? “Azərlotereya”nın öz rəsmi məlumatlarında “Poz-Qazan” ani lotereya kimi təqdim olunur. Şirkət bildirir ki, bu biletlər müxtəlif satış məntəqələrində, o cümlədən “Azərlotereya” və “Misli” məntəqələrində, “Azərpoçt” şöbələrində, market və köşklərdə satılır. Digər tərəfdən, şirkətin özünün də məsuliyyətli oyun məsələsini xüsusi vurğulaması təsadüfi deyil. “Azərlotereya” oyunçulara şans oyunlarına qazanc mənbəyi kimi yox, əyləncə kimi yanaşmağı, özlərinə maliyyə və zaman limiti qoymağı, uduzulan vəsaiti geri qaytarmaq üçün daha çox oynamağa çalışmamağı tövsiyə edir. Şirkət həmçinin 18 yaş məhdudiyyətini qeyd edir və asılılıq riskinə qarşı “Məsuliyyətli oyun” çağırışı edir.
Elə bu məqam özü göstərir ki, məsələni yalnız “bu qanunidir, deməli problem yoxdur” məntiqi ilə bitirmək olmaz.
Çünki elmi araşdırmalar da lotereya və xüsusilə ani, “scratch-card” tipli oyunların bəzi insanlarda problemli qumar davranışları ilə əlaqələndirilə bildiyini göstərir. Məsələn, elmi araşdırmalardan birində lotereya məhsullarından istifadə edənlərin müəyyən hissəsində qumarla bağlı risklərin müşahidə olunduğu, daha gənc şəxslərin və daha tez-tez “scratch” biletləri alanların risk qrupunda daha çox yer aldığı müəyyən edilib. Başqa bir elmi icmalda isə “scratch-card” oyunlarının əlçatanlığı, sürətli nəticə verməsi və təkrar oynama imkanlarının problemli qumar davranışı ilə əlaqəsi araşdırılıb. Tədqiqatçılar bu oyunların digər qumar formaları ilə müqayisədə riskinin eyni səviyyədə olmadığını vurğulasalar da, xüsusilə həssas insanlar üçün zərər potensialının nəzərə alınmasını vacib hesab edirlər. (PubMed)
Məsələnin narahatedici tərəfi də məhz budur.
İnsan metroya gedir, qarşısında satış nöqtəsi görür. Marketə daxil olur – orada bilet var. Poçta gedir – orada da var. Köşkdə, müxtəlif satış məntəqələrində həmin məhsulla qarşılaşmaq mümkündür. Beləliklə, şans oyunu insanın gündəlik həyatının mümkün qədər çox nöqtəsinə daxil olur. Burada təbii olaraq belə bir sual yaranır: cəmiyyətin qarşısına şans oyunlarının bu qədər geniş və əlçatan formada çıxarılması ilə bağlı daha sərt sosial məsuliyyət mexanizmlərinə ehtiyac varmı? Azərbaycanın qanunvericiliyi əslində reklam və təqdimat məsələsinə də müəyyən məhdudiyyətlər qoyur. “Reklam haqqında” Qanunda lotereya reklamında yetkinlik yaşına çatmayanlara müraciət edilməsi, lotereyada iştirakın cəmiyyətdə nüfuz qazanmaq vasitəsi kimi təqdim olunması və qazanc əldə edilməsinə zəmanət verilməsi qadağan edilir. Bu yanaşmanın arxasında mühüm prinsip dayanır: şans oyunları adi məhsul kimi təqdim edilməməli, onun yaratdığı risklər də nəzərə alınmalıdır. Azərbaycan dövlətinin qumar oyunlarına münasibəti də kifayət qədər sərtdir. Qanunvericilikdə qanunsuz qumar oyunlarının təşkili, keçirilməsi, iştirak üçün imkan yaradılması, biletlərin satışının təşkili və bu fəaliyyətlərin reklamı ilə bağlı ciddi inzibati məsuliyyət nəzərdə tutulur. Müvafiq qanunvericilik dəyişikliklərində bəzi hallarda fiziki şəxslər, vəzifəli şəxslər və hüquqi şəxslər üçün yüksək məbləğdə cərimələr müəyyənləşdirilib. Amma burada başqa bir incə məqam var. Qanuni lotereya ilə qanunsuz qumarı eyniləşdirmək olmaz. Əksinə, hüquqi fərqi qorumaqla yanaşı, qanuni şans oyunlarının sosial təsirlərini də müzakirə etmək lazımdır. Çünki cəmiyyət üçün təhlükə yalnız qanunsuz fəaliyyətlərdən ibarət deyil. Qanuni fəaliyyət də yanlış təqdimat, həddindən artıq əlçatanlıq və riskli davranışların normallaşması nəticəsində müəyyən sosial problemlərə yol aça bilər. Bu baxımdan “Koroğlu” metrosunun qarşısında müşahidə etdiyim mənzərə sadəcə bir satış nöqtəsinin olub-olmaması məsələsi deyil. Sual daha genişdir: ictimai nəqliyyatın giriş-çıxış məntəqələri kimi insanların hər gün kütləvi şəkildə istifadə etdiyi yerlərdə şans oyunlarının satışının intensivliyi hansı meyarlarla müəyyənləşdirilir? Məsələn, məktəblər, universitetlər, uşaq və gənclərin sıx olduğu məkanlarla yanaşı, metro stansiyalarının girişləri də ayrıca qiymətləndirilməlidirmi? Bir stansiyanın girişində bir neçə satış nöqtəsinin olması ilə bağlı hər hansı məsafə və ya sıxlıq norması varmı? Satış məntəqələrinin bir-birinə yaxın yerləşdirilməsi ilə bağlı tənzimləmə mövcuddurmu? Əgər mövcuddursa, bu qaydalara necə nəzarət edilir?
Bunlar cavablandırılması vacib suallardır.
Çünki söhbət yalnız bu gün bir nəfərin 1-2 manatlıq bilet alıb-almamasından getmir. Məsələ davranışın tədricən formalaşmasından gedir. İnsan əvvəlcə “bir dəfə yoxlayım” deyə bilər. Uduş əldə etdikdə yenidən sınamaq istəyə bilər. Uduzduqda isə “bəlkə növbəti biletdə çıxar” düşüncəsi yarana bilər. Məhz bu mərhələdə əyləncə ilə problemli davranış arasındakı sərhəd bulanıqlaşa bilər. Üstəlik, “Poz-Qazan” kimi oyunların özündə nəticənin dərhal məlum olması insanı təkrar oyuna daha tez sövq edə bilən mexanizmlərdən biridir. Elmi ədəbiyyatda ani lotereyaların bu xüsusiyyəti ayrıca araşdırılıb və onların bəzi şəxslər üçün daha çox xərcləməyə təşviq edə biləcəyi vurğulanıb. Bu səbəbdən məsələyə nə populist yanaşmaq, nə də problemi tamamilə görməzdən gəlmək olar. Əgər dövlət tərəfindən qanuni lotereya fəaliyyəti üçün hüquqi imkan yaradılıbsa, həmin fəaliyyət qanun çərçivəsində həyata keçirilməlidir. Lakin eyni zamanda dövlətin və aidiyyəti qurumların üzərinə daha bir məsuliyyət düşür: cəmiyyətin, xüsusilə gənclərin və sosial baxımdan həssas insanların qumar və şans oyunlarından yarana biləcək zərərlərdən qorunması. “Azərlotereya”nın özünün məsuliyyətli oyun siyasətində də “daha çox oyun daha çox qazanma şansı deyil” prinsipi vurğulanır. Bu, kifayət qədər mühüm mesajdır. Elə isə həmin məsuliyyət prinsipi satış və reklam mühitində də maksimum şəkildə özünü göstərməlidir. Bəlkə də məsələ “Poz-Qazan”ı tamamilə qadağan etmək deyil. Bəlkə də daha düzgün yanaşma satış nöqtələrinin yerləşdirilməsi, reklamın intensivliyi, ictimai məkanlardakı görünürlük, azyaşlıların bu məhsullara çıxışının qarşısının alınması və problemli oyun davranışlarının erkən aşkarlanması ilə bağlı daha sərt qaydaların tətbiq edilməsidir. Cəmiyyət olaraq şans oyunlarına münasibətimizi də yenidən düşünməliyik. İnsanlara “bəxtini sına” mesajından daha çox, “riskini bil” mesajı verilməlidir. Ona görə də “Koroğlu” metrosunun qarşısında gördüyüm mənzərəni sadəcə adi bir kommersiya fəaliyyəti kimi qəbul etmək istəmirəm. Bu, ən azı ictimai müzakirə üçün ciddi sual yaradır: qanuni olan hər şeyin mümkün qədər çox və mümkün qədər görünən olması vacibdirmi? Əgər dövlət qumar və mərc oyunlarının cəmiyyətə mümkün zərərlərini nəzərə alaraq sərt hüquqi mexanizmlər formalaşdırırsa, şans oyunlarının da sosial təsiri daim monitorinq edilməlidir. Çünki asılılıq bir gündə yaranmır. Bəzən onun başlanğıcı çox sadə olur: bir bilet, bir cəhd, bir “bəxtimi yoxlayım” düşüncəsi… Və məhz buna görə məsələ yalnız “Poz-Qazan qanunidirmi?” sualından ibarət deyil.
Daha vacib sual budur: Biz qanuni bir oyunun cəmiyyətimizdə hansı həddə qədər normallaşdırılmasına imkan verməliyik? Bu suala isə yalnız şirkətlər deyil, dövlət qurumları, qanunvericilər, psixoloqlar, sosioloqlar və bütövlükdə cəmiyyət cavab verməlidir.
