Hər nəslin öz hekayəsi, mübarizəsi və dünyaya öz baxışı var. Zaman keçdikcə cəmiyyətin dəyərləri, həyat tərzi və gələcəklə bağlı gözləntiləri dəyişir. Son illərdə bu dəyişikliklərin müzakirəsində xüsusi yer tutan nəsillərdən biri Z nəslidir. Əsasən 1997–2012-ci illər arasında doğulanları əhatə edən bu nəsil texnologiyanın həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrildiyi dövrdə formalaşıb. Onların düşüncə tərzi, seçimləri və dünyaya baxışı əvvəlki nəsillərlə müqayisədə müəyyən fərqlərlə diqqət çəkir.
Bu nəslin nümayəndələri üçün daha çox məlumat əldə etmək, dünyada baş verən hadisələri izləmək, fərqli mədəniyyətlərlə tanış olmaq və fikirlərini sərbəst ifadə etmək əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha asandır. Bu imkanlar gənclərin dünyagörüşünün formalaşmasına təsir göstərir. Azərbaycanda da sosial şəbəkələr gənclərin gündəlik həyatında mühüm yer tutur. Medianın İnkişafı Agentliyinin 21 avqust 2026-cı ildə açıqladığı sosioloji sorğunun nəticələrinə əsasən, gənclərin 94,1 faizi informasiyanı sosial şəbəkələrdən əldə edir. Respondentlərin 78,2 faizi bu platformalardan əsasən gündəmi izləmək və məlumat almaq məqsədilə istifadə etdiyini bildirib. Bununla belə, sosial şəbəkə istifadəçilərinin təxminən yarısı qarşılaşdıqları məlumatların doğruluğunu ümumiyyətlə yoxlamır. Bu göstəricilər rəqəmsal platformaların informasiya əldə edilməsindəki rolunu göstərməklə yanaşı, media savadlılığının əhəmiyyətini də ön plana çıxarır.
Z nəsli ilə əvvəlki nəsillər arasındakı fərqlər ailə, təhsil, karyera, münasibətlər və şəxsi həyat seçimlərində də özünü göstərir. Əvvəlki nəsillərdə sabit iş və ənənəvi həyat tərzi daha güclü gözlənti idi. Müasir gənclərin bir hissəsi isə fərdi inkişafa, rahat iş şəraitinə və şəxsi maraqlarına uyğun peşə seçiminə daha çox önəm verir. Deloitte şirkətinin 2025-ci ildə 44 ölkədə 23 482 nəfərin iştirakı ilə keçirdiyi araşdırmaya əsasən, Z nəsli nümayəndələrinin cəmi 6 faizi əsas karyera məqsədini rəhbər vəzifəyə yüksəlməkdə görür. Eyni araşdırmada Z nəsli respondentlərinin 70 faizi karyera imkanlarını genişləndirmək məqsədilə həftədə ən azı bir dəfə yeni bacarıqlar öyrənməyə vaxt ayırdığını, 67 faizi isə bu inkişafı iş saatlarından kənarda da davam etdirdiyini bildirib. Bu nəticələr göstərir ki, gənclər üçün karyera uğuru yalnız vəzifə yüksəlişi ilə ölçülmür. Maddi təminat, sevdikləri işlə məşğul olmaq, şəxsi rifah və işlə şəxsi həyat arasında balansın qorunması da onların seçimlərinə təsir göstərən əsas amillərdəndir. Bununla yanaşı, Z nəslinin peşəkar inkişafı yalnız təhsil və diplomla məhdudlaşmır. Onlar müstəqil şəkildə öyrənməyə və dəyişən əmək bazarının tələblərinə uyğunlaşmağa da önəm verirlər.
Ölkənin elmi potensialında da gənclərin xüsusi rolu var. Dövlət Statistika Komitəsinin 28 avqust 2025-ci ildə nəşr etdiyi «Azərbaycan gəncləri» statistik məcmuəsinə əsasən, 130 təşkilatda tədqiqat və işləmələrlə məşğul olan 14 min tədqiqatçının 1818 nəfəri və ya 13 faizi 30 yaşadək gənclərdir.
Gənclərin həyata baxışındakı fərqliliklər onların həm təhsil seçimlərində, həm də ailə və şəxsi həyatla bağlı qərarlarında əks olunur.
Məsələn, ailə qurmaq, müəyyən yaşda evlənmək və ənənəvi ailə modelinə uyğun yaşamaq bir çox cəmiyyətlərdə sosial gözlənti hesab olunurdu. Z nəsli arasında isə ailə qurmağa daha çox şəxsi qərar kimi yanaşanlar var. Təhsil, karyera, maddi müstəqillik və şəxsi inkişaf kimi amillər bu qərarın verilməsinə təsir göstərə bilir. Bununla belə, ənənəvi ailə dəyərlərinə üstünlük verən gənclər də var. Buna görə də bu dəyişiklikləri bütün Z nəsli nümayəndələrinə aid etmək düzgün olmazdı.
Digər nəsillər mövcud qaydalar çərçivəsində uğur qazanmağa çalışdıqları halda, Z nəslinin nümayəndələri arasında həmin qaydaların özünü də sorğulayan yanaşmalar müşahidə olunur. Onlar qəbul edilmiş düşüncələri olduğu kimi mənimsəmək əvəzinə, qərarların səbəbini anlamağa və onları sorğulayaraq nəzərdən keçirməyə çalışırlar. “Hamı belə edir” fikri onlar üçün hər zaman əsas səbəb sayılmır. Əksinə, “Niyə belə olmalıdır?” sualını verirlər. Digər tərəfdən, hər qaydanı sorğulamaq və mövcud sistemə qarşı çıxmaq həmişə düzgün nəticəyə gətirmir. Yeniliyə açıq olmaqla mövcud təcrübəni tamamilə rədd etmək arasında fərq var. Təcrübə, məsuliyyət və obyektiv düşüncə tərzi də qərarvermədə əsas rol oynayır.
Ətraf mühit, gender bərabərliyi, ayrı-seçkilik və sosial ədalət kimi mövzular da müasir gənclərin ictimai müzakirələrində yer alır. Sosial media bu məsələlərlə bağlı məlumatların daha geniş auditoriyaya çatmasına və müxtəlif mövqelərin ifadə olunmasına imkan yaradır. Gənclər müxtəlif kampaniyalara qoşula, ictimai təşəbbüsləri paylaşa və sosial problemlərə diqqət çəkə bilirlər. Bununla belə, sosial şəbəkələrdə müəyyən mövzuya münasibət bildirmək hər zaman real fəaliyyət və davamlı dəyişiklik demək deyil. Bəzən ictimai müzakirələr qısamüddətli maraqla məhdudlaşır, bəzən isə fərqli fikirlər arasında qarşıdurma yaranır.
Psixi sağlamlıq məsələlərinin daha açıq müzakirə olunması da son illərdə diqqət çəkən dəyişikliklərdəndir. Z nəsli stress, narahatlıq, emosional boşluq və psixoloji dəstəyə ehtiyac kimi mövzuları daha açıq şəkildə ifadə etməyə meyillidir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının 1 sentyabr 2025-ci il tarixli məlumatına əsasən, 10–19 yaş arası yeniyetmələrin təxminən hər yeddisindən biri psixi sağlamlıq problemi yaşayır. Təşkilat ailə mühiti, həmyaşıdların təzyiqi və media təsirini bu vəziyyətə təsir edən amillər sırasında göstərir. Bu tendensiya Azərbaycanda da gənclərin gündəlik həyatında özünü göstərən məsələlərlə əlaqələndirilə bilər. Sosial şəbəkələrdə başqalarının həyatı ilə öz həyatını müqayisə etmək, təhsil və gələcək karyera ilə bağlı gözləntilər, ailə və cəmiyyətin təzyiqi gənclər üçün əlavə emosional yük yarada bilər.
Z nəslinin formalaşdığı dövr yalnız sosial-ictimai mövzularla deyil, həm də texnoloji yeniliklərlə xarakterizə olunur. Xüsusilə süni intellektin sürətli inkişafı bu nəslin öyrənmə, işləmə və informasiya əldə etmə üsullarına təsir göstərir. Bu texnologiya gənclər üçün yeni imkanlar yaratmaqla yanaşı, müəyyən riskləri də gündəmə gətirir. Lakin texnologiyadan geniş istifadə etmək onun mahiyyətini dərindən anlamaq demək deyil. Süni intellektin təqdim etdiyi məlumatları yoxlamadan qəbul etmək, hazır cavablara həddindən artıq güvənmək müstəqil düşünmə və təhlil bacarıqlarının inkişafına mane ola bilər.
Bu nəslin daxilində fərqli dünyagörüşləri və həyat seçimləri mövcuddur. Buna görə də Z nəslini eyni düşüncə tərzinə malik qrup kimi deyil, fərqli mühitlərdə formalaşan gənclər nəsli kimi qiymətləndirmək daha düzgündür.
Z nəslinin gələcəkdə hansı dəyişikliklərə səbəb olacağını zaman göstərəcək. Ancaq bir məqam aydındır ki, hər nəslin öz dövrünə uyğun sualları, çətinlikləri və gözləntiləri var. Z nəslinin nümayəndələri isə bu suallara rəqəmsal imkanların, dəyişən sosial münasibətlərin, iqtisadi çətinliklərin və yeni həyat gözləntilərinin formalaşdırdığı şəraitdə cavab axtarırlar. Dünyanın necə dəyişəcəyi yalnız onların nə istəməsindən deyil, bu istəkləri reallaşdırmaq üçün hansı imkanlara sahib olmalarından və həmin imkanlardan necə istifadə etmələrindən də asılıdır.
Dəyişiklik artıq bu nəslin fikirlərində, suallarında, seçimlərində və atdığı addımlarda özünü göstərməyə başlayıb. Onların əsas mübarizəsi sadəcə gələcəyin bir hissəsi olmaq deyil, həmin gələcəyin necə olacağına təsir göstərməkdir.
Çünki onlar dünyanı hazırkı vəziyyəti ilə qəbul etmək üçün deyil, onu daha yaxşı bir yerə çevirmək ümidi ilə böyüyürlər. Və bəlkə də gələcəyin ən böyük dəyişikliklərindən biri məhz bir nəslin “Niyə belə olmalıdır?” sualını verməyə cəsarət etməsi ilə başlayır.
Fatimə Eynullazadə,
Bakı Slavyan Universiteti,
Sosial elmlər və regionşünaslıq fakültəsinin Jurnalistika ixtisasının IV kurs tələbəsi
