- “15 sentyabr Türkiyə-Azərbaycan qardaşlığının ən güclü simvollarından biridir”
- “İki dövlət, bir millət” anlayışının arxasında 1918-ci ilin tarixi dayanır"
15 sentyabr - Bakının azad edilməsinin ildönümüdür. 1918-ci ilin bu tarixi Azərbaycan və Türkiyə tarixində mühüm hadisələrdən biri kimi yadda qalıb. Həmin gün Qafqaz İslam Ordusunun Bakıya daxil olması ilə şəhərdə nəzarət təmin edilib. Bu tarixi hadisə həmçinin Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin formalaşması və iki ölkə arasında tarixi bağların inkişafı kontekstində xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bakının azad edilməsinin tarixi əhəmiyyəti, Qafqaz İslam Ordusunun fəaliyyəti və bu hadisənin Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərindəki yeri barədə Tokat Qaziosmanpaşa Universitetinin professoru, tarixçi İsmət Türkmən Sherg.az-a danışıb.
"Bu gün Bakının azad edilməsinin ildönümündən danışarkən, əslində yalnız 15 sentyabr 1918-ci ildə baş vermiş hərbi hadisədən deyil, türk millətinin Azərbaycanla qurduğu tarixi və mənəvi bağın çox mühüm bir səhifəsindən danışırıq.
Prezidentimiz Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Bakının azad edilməsinin ildönümünü qeyd edərkən işlətdiyi “Dostumuz, qardaşımız Azərbaycan” ifadəsi təkcə bugünkü diplomatik münasibətləri ifadə etmir. Bu cümlə tarix boyu formalaşmış ortaq yaddaşın və ortaq tale duyğusunun da qarşılığıdır.
Çünki 108 il əvvəl, 15 sentyabr 1918-ci ildə Bakıya daxil olan Qafqaz İslam Ordusu Osmanlı dövləti ilə Azərbaycan coğrafiyası arasındakı tarixi bağın ən konkret nümunələrindən birini ortaya qoymuşdu".
Tarixçi Qafqaz İslam Ordusunun niyə yaradıldığından da bəhs edib:
"Birinci Dünya müharibəsinin sonlarına doğru Osmanlı dövləti son dərəcə ağır şərtlərlə üz-üzə idi. Lakin Qafqazda meydana çıxan yeni siyasi vəziyyət Osmanlı rəhbərliyi baxımından yeni strateji sahə yaratmışdı.
1917-ci il Bolşevik inqilabından sonra Rusiya ordusunun Qafqazdan çəkilməyə başlaması bölgədə ciddi hakimiyyət boşluğu yaratmışdı.
Ənvər Paşa bu şərtlər altında Qafqazdakı hadisələri yaxından izləyir və Azərbaycandakı və Dağıstandakı türk və müsəlman icmalarına hərbi yardım siyasətini həyata keçirməyə çalışırdı.
Bu məqsədlə 1918-ci il ərzində Qafqaz İslam Ordusu yaradıldı.
Nuru Paşa (sağda), atası Hacı Əhməd Paşa (ortada) və qardaşı Ənvər Paşa ilə. Mənbə: M.Süleymanov . Nuru paşa. Bakı, 1999
Mənbələrə görə, təxminən 20 min əsgər və hərbi qulluqçudan ibarət olan bu qüvvənin başına Ənvər Paşanın qardaşı Nuru Paşa gətirildi. Ənvər Paşanın əsas məqsədlərindən biri Azərbaycan və Dağıstanın Rusiya işğalından azad edilməsi və Orta Asiya ilə əlaqələrin gücləndirilməsi idi.
Burada mühüm bir məqama diqqət yetirmək lazımdır:
Qafqaz İslam Ordusu yalnız Anadoludan göndərilmiş hərbi birlik deyildi.
Azərbaycanın müsəlman əhalisinin də iştirakı ilə formalaşan, bölgənin öz insanları ilə də birləşən bir qüvvə idi.
Deməli, bu hadisə iki toplumun bir-birini tək qoymadığının tarixi göstəricilərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər".
Professor xatırladıb ki, Nuru Paşa və onunla birlikdə olan zabitlər 1918-ci ilin yazında Mosuldan hərəkət edərək Azərbaycana çatdılar və 25 may 1918-ci ildə Gəncəyə gəldilər:
"Bundan sonra hərbi əməliyyat başladı. Qafqaz İslam Ordusu 25 mart 1918-ci ildə başlayan irəliləmə hərəkatından sonra Qars, Ərdahan və Batum istiqamətində irəlilədi. Və nəhayət, hədəf Bakı oldu.
Bakı yalnız bir şəhər deyildi.
Bakı Xəzər dənizi sahilindəki strateji mövqeyi, neft ehtiyatları və Orta Asiyaya açılan qapı xüsusiyyəti səbəbilə Birinci Dünya müharibəsinin son mərhələsində böyük dövlətlərin diqqətini üzərinə çəkən son dərəcə mühüm mərkəz idi.
Buna görə də Bakı uğrunda yalnız hərbi deyil, eyni zamanda iqtisadi və geosiyasi mübarizə gedirdi. Mənbələrdə Bakının neft ehtiyatları və Orta Asiyaya açılan mövqeyi səbəbindən həm İttifaq, həm də Antanta dövlətləri baxımından əhəmiyyət daşıdığı bildirilir.
Və 15 sentyabr 1918-ci il…
Qafqaz İslam Ordusu Bakıya daxil oldu və şəhərdə nəzarəti təmin etdi.
Məhz bu, bu gün qeyd etdiyimiz Bakının azad edilməsinin tarixi dönüş nöqtəsidir".
Mütəxəssis Bakının azad edilməsinin Türk mətbuatında necə qarşılandığını da şərh edib:
"Burada digər çox mühüm məqam var. Bu hadisə yalnız hərbi inkişaf olaraq qalmadı.
İstanbul mətbuatı Bakıda və Qafqazda baş verən hadisələri yaxından izləyirdi.
“İkdam”, “Sabah”, “Təsvir-i Əfkar”, “Vakit” və “Zaman” kimi dövrün mühüm qəzetlərində Qafqazdakı hadisələrə geniş yer verilirdi.
Qəzetlər Qafqazı, Azərbaycanı, Bakını və bölgədəki siyasi prosesləri ictimaiyyətə çatdırırdı. Qafqazdakı hərəkətlilik və Bakının ələ keçirilməsi qəzetlərin hətta ilk səhifələrində belə özünə yer tapırdı.
Bu bizə bunu göstərir: 1918-ci ildə Bakının taleyi İstanbulda da yaxından izlənilirdi.
Başqa sözlə, Bakıda baş verən hadisə Anadolu ictimaiyyətində də qarşılıq tapmışdı".
Tarixçi qeyd edib ki, Ərdoğanın bu gün xüsusilə “Qafqaz İslam Ordusu Komandanı Nuru Killigil Paşanı və qəhrəman əsgərlərini rəhmətlə yad edirəm” deməsi tarixi yaddaşın canlı saxlanılması baxımından son dərəcə mənalıdır:
"Çünki tarix yalnız böyük müharibələrin və müqavilələrin tarixi deyil.
Tarix eyni zamanda fədakarlıqların, həmrəyliyin və çətin zamanlarda ortaya qoyulan iradənin tarixidir.
Nuru Paşa Qafqaz İslam Ordusunun komandanı kimi bu tarixi prosesin mühüm hərbi şəxsiyyətlərindən biridir.
Onun komandanlığı altında olan qüvvələr Bakıya qədər irəliləmiş və 15 sentyabr 1918-ci ildə şəhərdə nəzarəti təmin etmişdir.
Lakin burada yalnız bir komandanı deyil, həmin ordunun bütün üzvlərini xatırlamaq lazımdır.
Çünki Bakıya çatanlar yalnız adları tarixə düşmüş komandanlar deyildi.
Adsız qəhrəmanlar da var idi.
Cəbhədə mübarizə aparan əsgərlər var idi.
Azərbaycanlı könüllülər var idi.
Və ortaq tarixi yaddaş çərçivəsində bir araya gələn insanlar var idi".
Mütəxəssis bu səbəbdən Ərdoğanın təbrik ifadəsindəki “Nuru Killigil Paşa və qəhrəman əsgərləri” vurğusunun olduqca mühüm olduğunu söyləyib:
"İndi burada daha mühüm bir sual ortaya çıxır: 15 sentyabr 1918-ci il bu gün də xatırlanır.
Çünki bəzi tarixi hadisələr yalnız baş verdiyi günlə məhdudlaşmır.
Cəmiyyətlərin yaddaşında yeni mənalar qazanaraq yaşamağa davam edir.
Bakının azad edilməsi də Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı tarixi bağın simvollarından birinə çevrilmişdir.
Bu gün Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı münasibətləri yalnız diplomatik sənədlərlə izah etmək mümkün deyil.
Bu münasibətin arxasında ortaq tarix vardır.
Ortaq mədəniyyət vardır.
Ortaq dil və ədəbiyyat irsi vardır.
Və ən əsası, çətin zamanlarda bir-birinin yanında olmaq anlayışı vardır.
1918-ci ildə Qafqaz İslam Ordusunun Azərbaycana çatması bunun tarixi nümunələrindən biridir.
Sonrakı dövrlərdə yaşanan hadisələr isə bu tarixi yaddaşı müxtəlif formalarda daşımışdır.
Deməli, bu gün “iki dövlət, bir millət” anlayışından danışarkən bunun yalnız günümüzün siyasi şüarı olmadığını, tarixi birikim üzərində inşa edildiyini görmək lazımdır".
TARİXİN BU GÜNƏ VERDİYİ MESAJ
İsmət Türkmənin fikrincə, millətlər yalnız eyni coğrafiyada yaşamaqla deyil, ortaq ağrıları və ortaq ümidləri bölüşməklə bir-birinə yaxınlaşırlar:
"Məncə, Bakının azad edilməsinin ildönümünün bizə verdiyi ən mühüm mesaj budur.
1918-ci ildə Osmanlı dövləti çox ağır bir müharibənin içərisində idi.
Birinci Dünya müharibəsi hələ başa çatmamışdı.
Dövlətin hərbi və iqtisadi imkanları son dərəcə məhdud idi.
Buna baxmayaraq, Qafqaza yönəlmiş hərbi əməliyyat həyata keçirildi.
Qafqaz İslam Ordusu Bakıya çatdı.
Lakin dərhal sonra Mudros barışığının imzalanması ilə Osmanlı birlikləri geri çəkilmək məcburiyyətində qaldı. Qafqaz İslam Ordusunun üzvlərinin mühüm bir hissəsi Şərqi Anadoluya çəkilərək 15-ci Kolorduya qoşuldu.
Bu məqam da ayrıca əhəmiyyətlidir.
Çünki Qafqazda mübarizə aparmış kadrların bir hissəsi daha sonra Anadoludakı Milli Mübarizə mühitində də fəaliyyət göstərdi.
Deməli, 1918-ci il ilə Milli Mübarizə arasında insan resursu və hərbi təcrübə baxımından da müəyyən davamlılıqdan danışmaq mümkündür.
Bu gün Bakının azad edilməsini yad edərkən bir şəhəri, bir ordunu və bir komandanı xatırlayırıq.
Amma əslində bundan daha çoxunu xatırlayırıq.
Bir millətin başqa bir millətin çətin zamanında yanında olmaq iradəsini xatırlayırıq.
Cənab Prezidentimiz Rəcəb Tayyib Ərdoğanın ifadəsini tarixi çərçivədə bir daha təkrarlasaq:
15 sentyabr 1918-ci il bu baxımdan yalnız hərbi uğur tarixi deyil".
Müsahibimiz eyni zamanda bu günün Türkiyə-Azərbaycan qardaşlığının tarixi yaddaşında mühüm dönüş nöqtəsi olduğunu vurğulayıb:
"Bu münasibətlə Qafqaz İslam Ordusunun bütün üzvlərini, Bakının azad edilməsi uğrunda mübarizə aparan bütün əsgərləri, başda Nuru Killigil Paşa olmaqla həyatını itirmiş bütün qəhrəmanları rəhmət, minnətdarlıq və şükranla yad edirəm.
Azərbaycan bizim üçün yalnız dost və qonşu deyil; ortaq tariximizin, ortaq yaddaşımızın və qardaşlığımızın ən güclü simvollarından biridir.
Bakının azad edilməsinin ildönümü mübarək olsun.
Türkiyə-Azərbaycan qardaşlığı daim olsun.
Şəhidlərimizi rəhmət və minnətdarlıqla yad edirik.
Ruhları şad olsun".
