Məktəb bilik və tərbiyə ocağıdır. Orada uşağın gələcəyi formalaşmalıdır. Amma məktəbin divarları arasında bıçaq işlənirsə, bir şagird digərinin həyatına son qoyursa, artıq təkcə bir cinayət hadisəsindən danışmaq kifayət etmir. Bu, cəmiyyətə ünvanlanan ciddi həyəcan siqnalıdır.
Bakının Nizami rayonunda 9-cu sinif şagirdinin sinif yoldaşını bıçaqlayaraq öldürməsi hər bir valideyni düşündürməli olan faciədir. Hadisənin hüquqi qiymətini istintaq verəcək. Lakin cəmiyyətin üzərinə düşən başqa bir məsələ var: uşaqlarımız məktəbdə nə yaşayır və biz bunu nə qədər görürük?
Çünki məktəbdə baş verən zorakılıq, bullinq, təhqir və aqressiya bir anda yaranmır. Əksər hallarda bunun arxasında uzun müddət müşahidə olunmayan, yaxud “uşaq söhbətidir” deyilib ciddiyə alınmayan problemlər dayanır.
Təhsil yalnız test və diplom olmamalıdır
Azərbaycan təhsilində ən ciddi problemlərdən biri təhsilin mahiyyətinin zaman-zaman imtahan və nəticə göstəricilərinə qədər daraldılmasıdır.
Şagirdin neçə bal toplaması vacibdir. Amma onun necə insan kimi formalaşması bundan daha vacibdir.
Uşağa riyaziyyatı, fizikanı, tarixi, xarici dili öyrətməklə iş bitmir. O, həm də öz qəzəbini idarə etməyi, qarşısındakı insana hörmət göstərməyi, mübahisəni zorakılıqla həll etməməyi, empati qurmağı və məsuliyyət daşımağı öyrənməlidir.
Əgər məktəb yalnız “imtahanda neçə bal topladın?” sualını verirsə, amma “nə hiss edirsən?”, “problemin varmı?”, “səni kimsə təhdid edir?”, “sinif yoldaşlarınla münasibətin necədir?” suallarına cavab axtarmırsa, burada ciddi boşluq var.
Məktəbdə psixoloq var, bəs psixoloji mühit necədir?
Qanunvericilik təhsil müəssisələrində sağlam psixoloji mühitin təmin edilməsinə və psixoloji yardım göstərilməsinə təminat verir. Mövcud qaydalara əsasən, məktəblərdə şagird sayından asılı olaraq psixoloqların fəaliyyəti nəzərdə tutulur.
Amma əsas məsələ psixoloqun məktəbdə formal olaraq mövcudluğu deyil.
Əsas sual budur: şagird real problem yaşadığı zaman psixoloqa müraciət edə bilirmi?
O psixoloq uşağın davranışındakı dəyişiklikləri görə bilirmi? Müəllimlə, valideynlə, məktəb rəhbərliyi ilə koordinasiya edə bilirmi? Aqressiv davranışın ilk əlamətlərini vaxtında müəyyənləşdirə bilirmi?
Çünki psixoloq sadəcə sənədləşmə və hesabat üçün məktəbdə olmamalıdır. O, məktəbin ən mühüm təhlükəsizlik mexanizmlərindən biri olmalıdır.
Bullinqə “uşaq zarafatı” deyənlər yanılır
Məktəblərdə bullinq problemi ciddi qəbul edilməlidir.
Bir uşağın digərini davamlı təhqir etməsi, alçaltması, qorxutması, sosial çevrədən uzaqlaşdırması və təhdid etməsi “uşaqların arasında belə şeylər olur” deyə keçişdirilə bilməz.
Elm və Təhsil Nazirliyi də məktəblərdə aqressiv davranış və bullinqin qarşısının alınması üçün müəllimlərə təlimlərin keçirildiyini açıqlayıb.
Deməli, problem mövcuddur və dövlət səviyyəsində onun qarşısının alınması üçün mexanizmlər formalaşdırılır.
Amma mexanizm yalnız kağız üzərində qalmamalıdır.
Şagirdin “mənə sataşırlar”, “məni döyürlər”, “məni təhdid edirlər” deməsi məktəbdə dərhal araşdırılmalı məsələdir.
Məktəbin təhlükəsizliyi yalnız mühafizəçi ilə ölçülmür
Məktəbdə təhlükəsizlik deyəndə çox vaxt girişdə dayanan mühafizəçi, kamera və qapıya nəzarət yada düşür.
Bunlar vacibdir. Amma məktəb təhlükəsizliyi bundan qat-qat geniş anlayışdır.
Əsl təhlükəsiz məktəbdə şagird özünü fiziki və psixoloji baxımdan təhlükəsiz hiss etməlidir.
Müəllim sinifdə kimin aqressiv davrandığını bilməlidir. Məktəb rəhbərliyi şagirdlər arasındakı ciddi konfliktlərdən xəbərdar olmalıdır. Psixoloq risk qrupunda olan uşaqları müəyyənləşdirməlidir. Valideyn məktəbdən gələn siqnalları ciddi qəbul etməlidir.
Yəni məktəb, ailə və mütəxəssis arasında vahid müdaxilə sistemi qurulmalıdır.
Ən böyük problem - uşağın problemini vaxtında görməməkdir
Bir yeniyetmənin davranışı birdən-birə dəyişirsə, aqressivləşirsə, davamlı konflikt yaşayırsa, dostlarından uzaqlaşırsa, təhdid dili işlədirsə və ya zorakılığa meyl göstərirsə, bunlar “keçid dövrüdür, keçəcək” deyə qiymətləndirilməməlidir.
Uşağın problemi böyüklərin problemi qədər realdır.
Bəzən valideyn övladının yalnız qiyməti ilə maraqlanır. Məktəb yalnız davamiyyətə baxır. Müəllim yalnız dərsin mənimsənilməsini ölçür. Psixoloq isə uşağın onun yanına gəlməsini gözləyir.
Belə olduqda hər kəs öz sahəsində qalır, amma uşağın bütöv vəziyyətini heç kim görmür.
Faciələrin qarşısını almaq üçün isə məhz bu yanaşma dəyişməlidir.
Təhsildə əsas sual dəyişməlidir
Biz illərdir soruşuruq:
“Şagird neçə bal topladı?”
“Universitetə qəbul oldu?”
“Neçə nəfər yüksək nəticə göstərdi?”
Amma daha fundamental suallar da verməliyik:
Bu uşaq necə insandır?
Məktəbdə özünü təhlükəsiz hiss edirmi?
Onun psixoloji problemi varmı?
Zorakılığa məruz qalırmı?
Başqasına qarşı zorakılıq etməyə meyllidirmi?
Problemini kimə danışa bilər?
Təhsil sisteminin keyfiyyəti yalnız test nəticələri ilə ölçülə bilməz.
Bu faciə ciddi islahat üçün siqnal olmalıdır
Nizami rayonundakı faciədən sonra yalnız hadisəni törədən yeniyetmənin məsuliyyətindən danışmaq kifayət deyil. Əlbəttə, cinayət törədilibsə, hüquqi məsuliyyət məsələsinə hüquq-mühafizə orqanları qiymət verəcək.
Amma təhsil sistemi özünə başqa sualı verməlidir:
Bu hadisəyə aparan hər hansı siqnal daha əvvəl görünmüşdümü?
Əgər görünmüşdüsə, niyə vaxtında müdaxilə edilmədi?
Görünməmişdisə, niyə görünmədi?
Məhz bu sualların cavabı gələcək faciələrin qarşısının alınması üçün daha əhəmiyyətlidir.
Azərbaycanın məktəblərində psixoloji xidmət gücləndirilməli, bullinqə qarşı konkret və işlək mexanizm yaradılmalı, müəllimlərə konfliktlərin erkən aşkarlanması üzrə praktiki bacarıqlar verilməli, valideyn-məktəb əlaqəsi formal görüşlərdən çıxarılmalı və hər bir şagirdin psixoloji təhlükəsizliyi təhsil siyasətinin əsas elementlərindən birinə çevrilməlidir.
Çünki məktəb uşağın qorxduğu yerə çevrilirsə, orada nə qədər yüksək qiymət, neçə medal, neçə diplom və neçə qəbul göstəricisi olmasının artıq mənası azalır.
Təhsilin ən böyük nəticəsi universitetə qəbul olan şagird deyil.
Təhsilin ən böyük nəticəsi sağlam düşünən, vicdanlı, məsuliyyətli və zorakılığı çıxış yolu hesab etməyən insandır.
Bu faciə bizə bir daha göstərdi: məktəbdə təkcə dərsə yox, uşağın özünə baxmaq lazımdır.
Çünki bəzən bir uşağın susması, aqressiyası və ya davranışındakı dəyişiklik gələcək faciənin ilk siqnalı ola bilər.
