Son illərdə süni intellekt (Sİ) texnologiyalarının sürətli inkişafı dünyada təhsil, əmək bazarı və sosial münasibətlər sistemində ciddi dəyişikliklərə səbəb olub. Xüsusilə gənclər və tələbələr bu transformasiyanın mərkəzində dayanır. Süni intellekt artıq təkcə texnoloji sahənin aləti deyil, həm də gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Bu isə həm böyük imkanlar, həm də yeni çağırışlar yaradır.
Qlobal mənzərə: yeni imkanlar dövrü
Dünyanın aparıcı universitetlərində tələbələr artıq Sİ əsaslı alətlərdən geniş istifadə edirlər. ABŞ və Avropada tələbələr araşdırma aparmaq, proqramlaşdırma öyrənmək, hətta akademik yazılar hazırlamaq üçün süni intellektdən yararlanırlar. Məsələn, bəzi universitetlərdə Sİ artıq tədris prosesinin bir hissəsidir - müəllimlər tələbələrə bu texnologiyadan düzgün istifadə qaydalarını öyrədir.
Eyni zamanda, Sİ gənclər üçün yeni peşə imkanları yaradır. Data analitikası, maşın öyrənməsi, kibertəhlükəsizlik kimi sahələrdə ixtisaslaşma imkanları genişlənir. Bir çox ölkələrdə startap ekosistemləri də Sİ üzərində qurulur və gənclər bu prosesdə aktiv rol oynayırlar.
Risklər və narahatlıqlar
Lakin bu inkişafın mənfi tərəfləri də az deyil. Ən ciddi problemlərdən biri akademik dürüstlük məsələsidir. Sİ vasitəsilə hazırlanmış yazılar, tapşırıqlar və hətta diplom işləri təhsil sistemində yeni etik suallar doğurur. Bir çox ölkələrdə artıq bu problemin qarşısını almaq üçün xüsusi qaydalar tətbiq olunur.
Digər bir risk isə düşünmə qabiliyyətinin zəifləməsi ilə bağlıdır. Gənclər məlumatı özləri analiz etmək əvəzinə, hazır cavablara üstünlük verirlər. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə yaradıcılıq və tənqidi düşüncə bacarıqlarının zəifləməsinə gətirib çıxarır.
Sosial aspektdə də təsirlər var. Sİ alətləri ilə çox vaxt keçirən gənclər real sosial münasibətlərdən uzaqlaşır, virtual mühitə daha çox bağlanırlar.
Bu tendensiya bir çox psixoloqlar tərəfindən də diqqətlə izlənilir. Məsələn, amerikalı psixoloq Şeri Törkl qeyd edir ki, texnologiya insanlara “tək qalmaqdan qaçmaq üçün vasitə” təqdim etsə də, nəticədə onları daha da tənhalaşdıra bilər. Onun fikrincə, insanlar virtual ünsiyyətdə özlərini daha rahat ifadə etsələr də, bu, real münasibətlərin dərinliyini və emosional bağlarını zəiflədir.
Bu yanaşma süni intellekt dövründə xüsusilə aktualdır. Çünki artıq gənclər təkcə sosial şəbəkələrlə deyil, həm də Sİ əsaslı “danışan sistemlər”lə ünsiyyət qururlar. Bu isə onların sosial davranış modellərinə, empatiya qabiliyyətinə və real ünsiyyət bacarıqlarına uzunmüddətli təsir göstərir.
Azərbaycan reallığı: keçid mərhələsi
Azərbaycanda da süni intellektin təsiri getdikcə hiss olunmaqdadır. Xüsusilə ali məktəb tələbələri arasında Sİ alətlərindən istifadə sürətlə yayılır. Referatların hazırlanması, tərcümə işləri, proqramlaşdırma tapşırıqları artıq bu texnologiyalar vasitəsilə daha asan yerinə yetirilir.
Lakin ölkədə bu sahədə hələ sistemli yanaşma tam formalaşmayıb. Təhsil müəssisələrində Sİ-dən istifadənin etik və akademik çərçivələri aydın şəkildə müəyyən edilməyib. Bu isə həm sui-istifadə riskini artırır, həm də tələbələrin texnologiyadan səmərəli yararlanmasının qarşısını qismən alır.
Digər tərəfdən, Azərbaycanın gənc əhalisi bu texnologiyanı sürətlə mənimsəmək potensialına malikdir. Xüsusilə İT sahəsinə marağın artması, startap mühitinin inkişafı və rəqəmsal transformasiya strategiyaları bu istiqamətdə müsbət perspektivlər yaradır. Bu barədə Azərbaycanlı mütəxəssislər də optimist mövqe sərgiləyirlər. Məsələn, texnologiya üzrə ekspert Osman Gündüz qeyd edir ki, ölkədə gənclərin rəqəmsal bacarıqlara marağı sürətlə artır və bu, yaxın gələcəkdə innovasiya ekosisteminin genişlənməsinə ciddi təkan verəcək. Onun fikrincə, düzgün istiqamətləndirmə və keyfiyyətli təhsil imkanları təmin olunarsa, Azərbaycan gəncləri süni intellekt və yüksək texnologiyalar sahəsində regionda aparıcı qüvvələrdən birinə çevrilə bilər.
Nəticə və təhlil
Süni intellekt gənclər üçün həm güclü alət, həm də ciddi sınaqdır. Bu texnologiya düzgün istifadə edildikdə bilik əldə etməyi sürətləndirir, yaradıcılığı artırır və yeni imkanlar açır. Lakin nəzarətsiz və düşünülməmiş istifadə isə əks təsir göstərir.
Azərbaycan üçün əsas məsələ bu texnologiyanı qadağan etmək deyil, onu düzgün yönləndirməkdir. Təhsil sistemində Sİ savadlılığının artırılması, etik istifadə qaydalarının formalaşdırılması və gənclərin tənqidi düşüncə bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi prioritet olmalıdır.
Gənclər isə unutmamalıdır ki, süni intellekt yalnız bir vasitədir - əsas dəyər insanın öz düşüncəsi, analitik qabiliyyəti və yaradıcılığıdır. Bu balans qorunduğu halda, Sİ gələcəyin uğurlu nəslinin formalaşmasında mühüm rol oynaya bilər.
Əmirova Elnarə İsax qızı,
ADPU-nun nəzdində
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin müəllimi
