Cəmiyyətin böyük əksəriyyətində qorxu və nifrət doğuran ağır cinayətkarların bəzi insanlar tərəfindən sevilməsi, onlara sevgi məktubları yazılması, hətta romantik münasibətlərin qurulması psixoloji baxımdan diqqətçəkən hadisədir. Mütəxəssislər bu marağın arxasında cinayətkara duyulan romantik meyildən tutmuş, onu xilas etmək arzusu, təhlükə hissinin yaratdığı həyəcan və sosial medianın təsirinədək müxtəlif amillərin dayandığını bildirirlər.
Sherg.az xəbər verir ki, klinik psixoloq Aleyna Damla Özcan ağır cinayətlər törətmiş şəxslərə göstərilən marağın yalnız romantik və ya seksual meyillə izah edilə bilməyəcəyini deyib.
Onun sözlərinə görə, bu davranışların səbəbləri arasında şəxsin xarici görünüşü, təmsil etdiyi güc obrazı, təhlükənin yaratdığı həyəcan, cinayətkarı dəyişdirmək istəyi və sosial şəbəkələrdə diqqət qazanmaq arzusu da var.
Hibristofiliya nədir?
Psixoloqun diqqət çəkdiyi əsas anlayışlardan biri hibristofiliyadır. Bu termin ağır cinayətlər törətmiş şəxslərə qarşı romantik və ya seksual marağı ifadə edir. Tarixdə ağır cinayətlərə görə məhkum olunmuş şəxslərin həbsxanada olarkən çoxsaylı sevgi məktubları alması, pərəstişkarları ilə münasibət qurması və hətta evlənməsi bu fenomenin nümunələri kimi göstərilir.
Bununla belə, cinayətkarın sosial mediada populyarlaşması hər zaman hibristofiliya ilə əlaqəli deyil. Bəzi insanlar onun xarici görünüşünə, digərləri isə gücünə, təhlükəli obrazına və əlçatmazlığına maraq göstərə bilər. Bəzi hallarda isə ortada romantik hisslər deyil, sadəcə maraq, gündəmdə olmaq və sosial şəbəkələrdə görünürlük qazanmaq istəyi dayanır.
“Sevgimlə onu dəyişə bilərəm” düşüncəsi
Özcanın fikrincə, cinayətkarın keçmiş həyatına, uşaqlıq təcrübələrinə və ailə münasibətlərinə diqqət yetirmək bəzi insanlarda ona qarşı empatiya yarada bilər. Xüsusilə uşaqlıq travmaları və mənfi ailə münasibətləri həmin şəxsin davranışlarını anlamaq istəyini gücləndirir.
Lakin burada mühüm bir sərhəd var: insanın keçmişini anlamağa çalışmaq onun törətdiyi cinayətlərə haqq qazandırmaq demək deyil. Bəzən empatiya cinayətkarın məsuliyyətini ikinci plana keçirir və o, törətdiyi əməllərə görə cavabdeh şəxs kimi deyil, keçmişdə yaşadıqlarının qurbanı və xilas edilməli biri kimi təqdim olunur.
Belə hallarda “Mənim sevgimlə dəyişə bilər” düşüncəsi meydana çıxır. İnsan özünü cinayətkarı anlaya, ona çata və həyatını dəyişə biləcək xüsusi biri kimi görür. Beləliklə, münasibətdə qarşı tərəfə maraqla yanaşı, onun həyatında əvəzolunmaz olmaq və onu dəyişdirmək arzusu da mühüm rol oynayır.
Təhlükə və güc niyə cəlbedici görünür?
Psixoloq təhlükə və əlçatmazlıq hissinin də bəzi insanlarda maraq yarada biləcəyini qeyd edib. Cəmiyyətin böyük hissəsinin uzaq durduğu birinə yaxınlaşmaq bəziləri üçün qeyri-adi və həyəcanlı təcrübə kimi görünə bilər.
Təhlükəli və əlçatmaz hesab edilən şəxslə münasibət qurmaq insanda özünü fərqli və xüsusi hiss etmək düşüncəsi yaradır. Digər tərəfdən, belə bir şəxslə əlaqələndirilmək sosial çevrədə diqqət və tanınma qazanmaq vasitəsinə də çevrilir.
Bu səbəbdən cinayətkarlara göstərilən hər cür marağı romantik bağlılıq kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Bəzən həmin davranışların arxasında sadəcə diqqət çəkmək, fərqlənmək və sosial status qazanmaq istəyi dayanır.
Sosial media cinayətkarı ön plana çıxarır, qurbanı isə unutdurur
Müasir dövrdə sosial şəbəkələr ağır cinayətlər törətmiş şəxslərin populyarlaşmasında mühüm rol oynayır. Əvvəllər həbsxanaya göndərilən məktublar və görüşlər vasitəsilə üzə çıxan pərəstiş indi fotoşəkillər, videolar, şərhlər və paylaşımlar sayəsində daha geniş auditoriyaya yayılır.
Özcanın sözlərinə görə, cinayətkarın xarici görünüşünün qabardılması törədilən əməlin və qurbanın yaşadıqlarının arxa plana keçməsinə səbəb olur. Onun paylaşımlarına gələn müsbət şərhlər və artan izləyici sayı digər istifadəçiləri də bu marağa qoşulmağa həvəsləndirir.
Nəticədə müzakirələrin mərkəzində cinayətin qurbanı, onun itkiləri və cinayətkarın məsuliyyəti deyil, həmin şəxsin nə qədər diqqət çəkməsi dayanır. Beləliklə, sosial media cinayətkarın obrazını ön plana çıxararkən zərərçəkənlərin yaşadıqlarının unudulması riskini yaradır.
Cinayətkarı anlamaq onun əməllərini qəbul etmək deyil
Psixoloq hesab edir ki, ağır cinayət törətmiş şəxslərə göstərilən marağın vahid səbəbi yoxdur. Hibristofiliya, xilas etmək və dəyişdirmək arzusu, təhlükə və güc qavrayışı, tanınmaq istəyi, eləcə də sosial medianın təsiri bu davranışları izah edən amillər sırasındadır.
Əsas məsələ cinayətkarın niyə diqqət çəkdiyini araşdırmaqla onun əməllərini təsdiqləmək arasındakı fərqi qorumaqdır. Bir insanın keçmişini və psixoloji vəziyyətini anlamağa çalışmaq qurbanın çəkdiyi əzabları görməzdən gəlmək, cinayətin ağırlığını azaltmaq və ya törədilən əməllərə görə məsuliyyəti aradan qaldırmaq anlamına gəlməməlidir.
