Suyun altındadır və sahildən 300 metr aralıdadır
Alimlərin fikrincə, əsrimizin sonunda qala yenidən tamamilə səthə çıxacaq
“Xəzərin səviyyəsi aşağı düşür və əsrlər boyu gizlədilən bir çox sirlər getdikcə bizə açılır. Onlardan biri də əfsanələrə bürünmüş, hazırda tamamilə su altında olan və sahildən təxminən 300 metr aralıda olan Səbayıl qalasıdır”. Bu sözləri memarlıq üzrə elmlər doktoru Elçin Əliyev deyib.
Professorun sözlərinə görə, qalanın divarlarının xarabalıqları, qüllələr və min ilə yaxın əsrarəngiz yazıları olan çoxsaylı daşlar ya səthə çıxır, ya da yenidən dəniz suları ilə dolur: “Səbayıl qalası 1232-ci ildə Şirvanşah III Fəribürz tərəfindən tikilib. Bakı buxtasında, sahildən təqribən 350 m cənub-qərbdə yerləşmiş tarixi-memarlıq abidəsidir. Uzunluğu 140, eni 35 m-dir. 3 dairəvi və 12 yarımdairəvi bürcü olan daş divarla (eni 1,2-2 m) əhatələnib. Arxeoloji tədqiqatlar zamanı Səbaildən üzərində ərəb dilində kitabə, insan, quş və heyvan təsviri olan 700-dək daş, habelə Şirvanşah Gerşasbın (1203/04-1224-cü illər) adından kəsilmiş mis pul, bina qalıqları, gil qablar, dəndaşı, daş pərsəng, bıçaq tiyəsi, mismar və s. tapılıb.
Sahildən bir neçə kilometr aralıda yerləşən və Klavdiy Ptolemeyin qeyd etdiyi əvvəlki Qaytara qalası bu vaxta qədər Xəzər dənizinin suları altında idi. Səbayıl qəsri memar Zeynəddin ibn Əbu Rəşid Şirvanının layihəsi ilə tikilmiş və 1,5-2 m qalınlığında qala divarları ilə əhatə olunmuş və 15 gözətçi qülləsi olub. Qalanın yuxarı hissəsində Şirvanşahlar sülaləsinin nəsil şəcərəsini təsvir edən 400 metr uzunluğunda kitabə var idi - bunlar indi Şirvanşahlar Sarayında olan «Bail daşları» adlanan daşlardır. Səbayıl qalası Bakının kənarında dəniz qalası idi. XIII əsrdə çox uzun müddət monqol işğalçıları tərəfindən mühasirəyə alınıb, qalanın müdafiə divarlarının və qüllələrinin bir hissəsini mühasirə silahlarından dağıdıb, lakin qalanı ala bilməmişdilər. 1306-cı ildə güclü zəlzələdən və Xəzər dənizinin səviyyəsinin sonradan qalxmasından sonra ada Səbayıl qalası ilə birlikdə sular altında yoxa çıxıb və bir neçə əsr ərzində onun xarabalıqları Xəzər dənizinin suları altında qalıb. XVI əsrdə Xəzərin səviyyəsi yenidən o qədər aşağı düşdü ki, qala ilə ada «materik»lə birləşdi və qala Karvansaray kimi təyin olundu. Lakin yeni karvansaray tezliklə suyun altında qaldı. Yenə də qala yalnız XVIII əsrin əvvəllərində, Xəzər dənizində suyun səviyyəsinin aşağı düşməsi ilə səthə çıxdı. Lakin bir müddət sonra Səbayıl qalası yenidən su altında qaldı. 1920-ci illərdə Xəzər dənizinin səviyyəsi kəskin şəkildə aşağı düşdü və binanın dayandığı ada tamamilə qurudu - ikinci foto da elə o zaman çəkilib. Alimlərin fikrincə, əsrimizin sonunda qala yenidən tamamilə səthə çıxacaq”.
